Чет өлкөдө коопсуз иштөө: шылуундардын тузагына түшпөңүз

Чет өлкөдө мыйзамдуу жумушка орношуу – бул туруктуу киреше таап, машина сатып алуу, үй куруу же алтургай бизнес ачуу сыяктуу чоң кыялга акча топтоп алуу үчүн жакшы мүмкүнчүлүк. Бирок жумуш издеп жүргөндө шылуундарга да кезигип калышыңыз ыктымал экенин эстен чыгарбашыңыз керек. Economist.kg алдамчыларды ажырата билип, акчаны жоготуп алуудан коргой турган эскерткичти даярдады.

2022-жылдан бери Сезондук жумушчулардын программасына катыша ала турган кыргызстандыктардын саны көбөйдү. Бул Программа Улуу Британиянын айыл чарба тармагында чет элдик жарандарга мыйзамдуу жумушту сунуш кылып келет. Жумушка барууну каалагандар Программанын расмий оператору аркылуу онлайн каттоодон, тестирлөөдөн жана маектешүүдөн өтүшөт.

Үч этаптан тең ийгиликтүү өткөндөн кийин талапкер менен алты айлык келишим түзүлөт – бул мөөнөт аяктагандан кийин ал мекенине кайтып келүүгө тийиш. Бирок жумушка орношуунун жол-жобосун билбегендиктен жана өтө ишенчээктиктен улам айрымдар шылуундардын тузагына түшүп калышууда.

Шылуундар кандай схеманы колдонушат?

Эң кеңири тараган алдамчылык схемасы дайыма бир сценарий боюнча эле ишке ашат: шылуундар маянасы жогору болгон “кыялдагы жумушту” сунушташат, ишенимге кирип, эмгек келишимин түзгөндөн баштап, барчу өлкөгө учак билетин сатып алууга чейин ар кандай кызматтарды көрсөткөнүнө акча талап кылышат. Анан акчаны алган соң байланышты үзүп, жок болуп кетишет. Эмесе, шылуундар колдонгон схема тууралуу эскерткич даярдадык.

Шылуундар курмандыгын Instagram, Facebook, TikTok сыяктуу социалдык тармактарда издеп, жумушка орноштуруу тууралуу жасалма жарыяларды жайгаштырышат. Иш издеген адам кызыгып суроо бере баштаганда сүйлөшүүнү WhatsApp’тан же Telegram’дан улантуу сунушталат, себеби ал жакта чатты каалаган убакта өчүрүп, адамды блоктоп, карматпай жок болуп кетүү оңой болот. Адатта диалог орус тилинде жүргүзүлөт.

Иш издеп жүргөн адамды адегенде вакансия чындап бар экенине ынандырышат. Ал расмий жумушка орношорун, айлыгы жогору болорун убада кылышат. Ошол эле маалда алар ойлонуп көргөнгө убакыт калтырышпайт: “Үлгүрүп калыңыз, орундар чектелүү” деп шаштыргандыктан иш издеген адам жакшы мүмкүнчүлүктү колдон чыгарып жиберүүдөн коркот.

Үчүнчү этапта иш издегенге келишимди, жумуш берүүчүнүн каттоосун, визалык форманы жана жасалма интеллекттин жардамы менен жасалган башка документтерди жиберишет. Тажрыйбасы болбогон адам документтер жасалма экенин билбей калат, ал мунун баарын чын катары кабыл алат. 

Акырында шылуундар жумушка кепилдик алуу/каттоодон өтүүгө жардам берүү/виза/медициналык камсыздандыруу/авиабилет же башка кызмат көрсөтүүлөр үчүн акы сурашат. Акча колго тийгенден кийин алар байланышка чыкпай калышат. Натыйжада иш издеген адам акчадан да куру калат, жумуш да таппайт.

Шылуундардын курмандыгына айланбаш үчүн эмнелерге көңүл буруу зарыл

Жөнөкөй, бирок маанилүү эрежелер чет өлкөдө жумуш издеп жатканда жагымсыз тажрыйбадан алыс болууга жардам берет:

•          Улуу Британиянын Өкмөтү берген лицензиясы бар расмий операторлорго гана ишениңиз. Операторду gov.uk деп аталган расмий сайттан төмөнкү шилтеме боюнча текшере аласыз: Register of licensed sponsors: workers - GOV.UK.

•          Операторго кайрылганда лицензияны жана ИННди сураңыз.

•          Шектүү шилтемелерди баспаңыз жана өзгөчө бейтааныш адамдардан келген файлдарды жүктөбөңүз.

•          WhatsApp (жергиликтүү же чет өлкөлүк номерлер, мисалы +44 же +1 коду менен), Telegram же Instagram аркылуу жумушка орноштуруу тууралуу сунуш менен жазгандарга ишенбеңиз.

•          Паспортуңузду, жеке жана банктык маалыматыңызды мессенжерлер аркылуу жөнөтпөңүз.

•          Тааныбаган адамдарга жумушту брондоп коюу үчүн да, виза үчүн да, башка кызмат көрсөтүүлөр үчүн да эч качан акча которбоңуз.

•          Кол коердун алдында эмгек келишимин кунт коюп окуп чыгыңыз, майда шрифт менен жазылгандарга өзгөчө көңүл буруңуз. Сак болуп, маалыматты кайра-кайра текшергенден тартынбаңыз.

•          Эгерде күмөн санап жатсаңыз, маалыматты КР Эмгек, социалдык коргоо жана миграция министрлигине караштуу Жарандарды чет өлкөдө ишке орноштуу борборунан текшериңиз. Ыкчам байланыш номерлери: "1899", +996 (224) 55-03-32, +996 (227) 55-03-32.

ШЫЛУУНДАРГА ЖОЛУГУП КАЛСАҢЫЗ ЭМНЕ КЫЛЫШ КЕРЕК

Эгерде сизди алдап жатканын байкап калсаңыз, чукул аракеттерди көрүш керек. Кылмыштын бетин ачуунун натыйжалуулугу адатта сакталып калган далилдерден жана милицияга өз убагында кайрылуудан көз каранды болот.

·      Бардык кат жазышууларды, анын ичинде чектерди, акча которууну, телефон номерлерин жана реквизиттерди сактап калыңыз.

·      Шылуундарды блоктоп коюп, ички иштер органдарына арыз менен кайрылыңыз.

·      Окуя тууралуу КР Эмгек, социалдык коргоо жана миграция министрлигине караштуу Жарандарды чет өлкөдө ишке орноштуруу борборуна кабар бериңиз.

·      Мүмкүнчүлүк болсо, өз тажрыйбаңыз тууралуу ачык айтып бериңиз (бирок жеке маалыматтар менен бөлүшпөңүз!) – сиздин окуяңыз башкаларды ушул сыяктуу схемалардан коргоп калат.