"Zero Plus": Кыргызстан бизнес үчүн мыйзамдарды жарым жылда кайра жазды
Кыргызстанда бизнеске түздөн-түз таасир эткен реформалар сейрек болот. Бийик ураандарсыз, бирок абдан так натыйжалар: көптөгөн каттоо кагаздарынын саны азайтылды, кабинеттерге баруу азайды, бир уруксат кагазынын ичинде экинчи уруксат кагазды жашыруу азайды. Мында "Зеро Плюс" (Zero Plus) деген атка ээ, лицензиялык-уруксат берүү системасын реформалоонун чоң программасы жөнүндө сөз болууда. Бул негизинен жөнгө салуучу гильотина: алты айдын ичинде 900гө жакын уруксат документтери тез жана катуу кайра каралды.
Бул реформа кантип ишке ашырылганы жана ишкерлер үчүн кандай өзгөрүүлөр күтүлөрүн Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Стратегиялык демилгелер улуттук институтунун Өнүгүү жана эл аралык бөлүмүнүн башчысы, бул реформаны ичинен көргөн адам – Бермет Каниметова айтып берди.
Эмнеге гильотина керек болду?
Кыргызстан үчүн уруксат берүүчү документтерди инвентаризациялоо жаңы процесс эмес. Өлкө мындан 10 жыл мурда ушул сыяктуу процесстерден өткөн. Анда лицензиялардын санын кыскартылып, жол-жоболор оптималдаштырылганды оптимизациялоого багытталган. Бирок убакыттын өтүшү менен система кайрадан жаңы талаптарга толтурулду.
Ушул убакытка чейин Кыргыз Республикасында жарандардын жана ишкерлердин ар кандай иштерин жөнгө салган уруксат берүүчү документтердин көптүгү сакталууда. Лицензияларды, уруксаттарды жана башка уруксат берүүчү мүнөздөгү документтерди алуу менен байланышкан көптөгөн жол-жоболор татаалдыгы, узактыгы жана мамлекеттик органдардын функцияларынын кайталануусу менен айырмаланат.
Мындай абал өтө чоң административдик тоскоолдуктарга алып келет, коррупциялык тобокелдиктерди жаратат, бизнеске жана жарандарга мамлекеттик органдар менен болгон өз ара аракеттенүүдө кошумча чыгымдарды жаратат, ишкердикти жана инвестициялык активдүүлүктү жайлатат, ошондой эле мамлекеттик башкаруунун ачык, айкын жана натыйжалуу принциптерин ишке ашырууга таасирин тийгизет.
Ал бир сызыктуу эмес, матрешка принциби боюнча өскөн. Формалдык түрдө кыскартылган документтер башка жол-жоболорго “киргизилген”. Бизнеске бир лицензияны алуу үчүн алгач ондогон тиешелүү справкаларды чогултуу керек болчу. Анын үстүнө офлайн, кагаз түрүндө.
Натыйжада - ишкерлер үчүн ашыкча жүктөм, инвестициялардын жайлашы жана старт алуу үчүн абдан татаал эрежелердин сезилиши.
Алты айдын ичинде кантип 900 документ кайра каралды?
2025-жылдын март айында Кыргыз Республикасынын өкмөтү Министрлер Кабинети мамлекеттик кызмат системасынын натыйжалуугун жана бюрократиядан арылтуу боюнча кошумча чараларды жөнүндөгү Президенттин Жарлыгынаткаруу боюнча ведмостволор аралык комиссия түзгөн.
Негизги тапшырмалардын бири болуп: өлкөдөгү бардык уруксат берүүчү документтерди кайра карап чыгып, алардын канчалык зарылдыгын талдоо.
“Зеро плюс” же жөнгө салуучу гильотина боюнча иштөө Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 30-июнундагы №552-т Тескемесин негизинде жасалган.
Аныкталган көйгөйлөрдү жоюу үчүн, азыркы талаптарга жооп бербеген уруксат берүүчү документтерди жана жол-жоболорду кайра карап чыгууга, жоюуга жана оптималдаштырууга багытталган жөнгө салуучу гильотина механизминин алкагында бардык уруксат берүүчү документтерге жана жол-жоболорго системалык талдоо жүргүзүлдү.
Иш так методология менен өтө кыска мөөнөттө жүрдү. Ар бир документ төмөнкү төрт критерий боюнча негизделиши керек болчу:
* Адамдын өмүрүнө жана саламаттыгыүчүн коркунуч;
* Айлана-чөйрөгө үчүн коркунуч;
* Улуттук коопсуздук маселелери;
* Кыргызстандын эл аралык милдеттемелери.
Эгерде мекеме ушул критерийлер боюнча лицензиянын зарылдыгын далилдей албаса, ал документ жокко чыгарылган. Мындай ыкма жөнгө салуучу гильотинанын негизи болду: мында жылдар бою кичинекей өзгөртүүлөрдү киргизүүнүн ордуна, бүтүндөй системаны ылдам жана кескин түрдө кайра карап чыгуу максат кылынган.
Суроолорго жооп берген сандар
Реформанын алдын ала жыйынтыктары 2025-жылдын октябрь айында расмий түрдө жарыяланды. Экономика жана соода министрлигинин маалыматы боюнча, уруксатберүүчү документтердин саны 905тен 496га чейин кыскартылды. Башкача айтканда система 45%га жеңилдеди.
Бул сандар уруксат берүү документтерин инвентеризациялоо боюнча комиссиянын жыйынында көрсөтүлгөн. Бул гана статистика эмес. Ар бир жоюлган пункт айлардагы үнөмдөлгөн убакыт, бизнес үчүн аз чыгымдар жана эрежелердин алдын ала болжолдуулугун.
Мааниси эмнеде: жөн гана жоюу эмес, системаны кайра куруу
"Зеро Плюс" реформасынын ыкмасынын өзгөчөлүгү документтерди жокко чыгаруу гана эмес, андан кийин да милдеттүү түрдө тартипке келтирүү. Президенттин Жарлыгынын долбооруна ылайык ведомстволор алты айдын ичинде төмөнкүлөрдү аткаруусу зарыл:
- өздөрүнүн ченемдик актыларын шайкеш келтирүү;
- калган жол-жоболорду жөнөкөлөйштүрүү жана оптималдаштыруу;
- негизги этаптарын санариптик форматка келтирүү.
Мында арыздарды онлайн тапшыруу, мамлекеттик алымдарды электрондук түрдө төлөө, кагаздык көчүрмөлөрдөн жана зарылчылык болбосо, жеке баруудан баш тартуу.
Бул онлайн арыздарды кабыл алуу, мамлекеттик бажы төлөмдөрүн электрондук түрдө төлөө, кагаз көчүрмөлөрдөн баш тартуу жана керексиз жеке баруу учурларын жоюу дегенди билдирет.
Кээ бир ийгиликтүү мисалдар
Мисалы, электрозаряд станцияларын орнотуу менен байланышкан талаптар алдын ала так эмес жана кылдат эмес болчу. Электромобилдердин экосистемасын өнүктүрүү үчүн ошол эле талаптар, бензин чыпкалагыч станцияларына коюлгандай эле болчу. Бул бизнести кыйнап, алар өз ишин жөнгө сала албай жатышты. Бул көйгөйдү чечүү өтө жеңил болду: бир өкмөттүк буйрук, ал бышык талаптарды жокко чыгарды.
Реформа үчүн ким иштейт?
"Зеро Плюс" демилгеси жалаң эле кабинеттик реформа эмес. Ал бизнес, жарандар жана инвесторлор тарабынан айтылган муктаждыктардан келип чыкты.
СДУИ ачык түрдөиштеген "мозгоборд" (Think Tank) катары иштейт: сунуштарды инвестициялык кеңеш, бизнес ассоциациялары жана эксперттик платформалар аркылуу чогултат.
Жана бул иште искусстводон жаралган интеллект экономикалык маалыматтардын иштелип чыгышын тездетүүдө колдонулат, бирок чечим кабыл алуу үчүн эмес.
Эмне болот жана бизнес өзгөрүүлөрдү кантип билет?
Президенттин буйруг кабыл алынгандан кийин, бардык жоюлган жана калган лицензиялар тиешелүү тиркемелерде берилет. Бизнестин укуктары так белгиленет жана алар бардык мамлекеттик органдар үчүн милдеттүү болуп калат.
Ушул эле учурда, лицензиялык жана уруксатберүүчү система документтердин тизмесинен бирдиктүү санариптик кызматка өтөт. Ошол жерде онлайн арыз берүү, процедуранын статусун карапчыгуу жана бардык өзгөртүүлөрдүн ачык-айкын болушу камсыз кылынат.
СДУИ белгилегендей, дебюрократизация бүткүл процесс эмес, туруктуу иш. Бул "бир жолку иш-аракет" эмес, мамлекеттик башкарууну жакшыртуу жана эффективдүүлүктү арттыруу боюнча системалуу процесс болуп эсептелет.
"Биз көрсөткөндөй, татаал системалык көйгөйлөрдү чечүү үчүн ишти ылдам жыйынтыктаса болот, эгерде так мандат, жоопкерчилик жана натыйжага даярдык болсо", - деп белгилейт Бермет Каниметова.
Жыйынтыгында, бардык тараптар утат: бизнес түшүнүктүү жана так эрежелерге ээ болот, мамлекет ачык жана башкарылуучу система түзөт, экономикага инвестициялык агым жана "караңгы" чөйрөдөн чыгуу мүмкүнчүлүгү түзүлөт. Демек, "Зеро Плюс" реформа — бул жөн гана документтерди жоюу эмес. Бул мамлекет мененишкердин өз ара аракеттен үүсүнүн логикасын өзгөртүү.
