Эркин экономикалык аймактар. Эмне үчүн Өзбекстан ийгиликке жетишти, Кыргызстан жетишкен жок?
Пандемия дүйнөлүк экономикага катуу сокку урду. Жумуш орундары кыскарып, жакырчылыктын өсүшү тездеди. Өткөн жыл Кыргызстан үчүн эки эсе оор болду: бир жагынан жалпы глобалдык кризис тооруса, экинчи жагынан ички саясий кризиске туш келди.
Серепчилер 2021-жыл өлкө үчүн андан да оор болорун божомолдошууда. Жумуш орундарын түзүп, капиталды өзүнө тартып, экспорттук потенциалды жогорулаткан өндүрүүчүлөр жана ишкерлер гана инфляциянын өсүшүнө жол бербей, терс сальдо менен өсүп жаткан кырдаалды оңдой алышат. Ал эми мамлекет болсо ишкерлердин ишмердик жүргүзүүсүнө шарт гана түзүп берип туруш керек.
Баса, дал ушул мамлекеттик колдоонун аркасында коңшулаш Өзбекстан бүгүнкү күндө өз өлкөсүнүн аймагында көптөгөн өндүрүш объекттерин локалдаштыра алды. Азыр коңшу мамлекетте курулуш материалдарынан тартып, ИВЛ-аппараттар, ПЦР-тесттерге чейин дээрлик бардыгы өндүрүлөт. Бул ишканалардын баары зарыл болгон инфраструктуралар курулган, жеңилдиктер каралган экономикалык аймактардын резиденттери болуп саналат.
Эркин экономикалык зоналарды өнүктүрүүнүн ийгиликтүү мисалына Capital медиа компаниясы сереп салды.
Өзбекстандын тажрыйбасы
Өзбекстандын ЭЭАнын резиденттеринин өнөр жай өндүрүшүнүн жалпы көлөмү өткөн жылы бир жарым эседен ашык көбөйүп, дээрлик млрд долларга (900 млн доллар) жеткен, бул өлкөнүн жалпы өндүрүшүнүн 3%дан ашыгын түзөт. Экспорт дагы өсүп 9 айдын жыйынтыгы боюнча, ал 120 млн долларды түзгөн.
Өзбекстанда 22 экономикалык аймак бар. Буга чейин Өзбекстан бул зоналардын резиденттерине болуп көрбөгөндөй жеңилдиктерди берген.
ЭЭАнын резиденттери чийки заттарды жана жабдууларды, киреше салыгын, жер салыгын жана мүлк салыгын алып келүүдө бажы төлөмдөрүнөн бошотулган.
Өткөн жылдын июнь айында өкмөт бул жеңилдиктердин айрымдарын жокко чыгарган. Бирок жеңилдиктер жоюлганга чейин ЭЭАнын субъектиси катары катталгандар үчүн оюндун эрежелери өзгөрүүсүз калган.
Өзбекстандын экономикалык аймактарынын учурдагы шарттары ишкерлер үчүн бир топ эле ыңгайлуу.
Резиденттер, мурдагыдай эле, мүлк салыгы жана жер салыгынан бошотулган. Ошондой эле, жер тилкелери ЭЭАда акысыз берилет, бүтүндөй инфраструктуралык шарттар каралган.
Мындан тышкары, Эркин экономикалык аймактын дирекциясы анын резиденттерине бардык керектүү кызматтарды көрсөтөт.
«Чынын айтсам, бул жерде сага жекече мамиле жасашат. Россияда рынокко кирүү мен үчүн бул жакка салыштырмалуу бир топ кыйын эле. Бул жерде болсо менин инвестициям менен келген мүмкүнчүлүктү жогору баалашат. Россияда менин эч кимге керегим жок болчу. Кайсы бир жеке компания бир нерсе чыгарып жатабы, жасай берсин деген эле мамиле болчу. Бул жагынан алганда, Өзбекстанда алда канча жакшыраак жана кызыктуу », – деп билдирет Chirana Asia компаниясынын башкы директору Василий Шимко.
Экономика төмөндөп барат
Кыргызстанда январь-март айларында өнөр жай өндүрүшү өткөн жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 18%га төмөндөп, болжол менен 73 млрд сомду түзгөн.
Эгемендүүлүктүн дээрлик бардык жылдарында Кыргызстан импорттон көз каранды өлкө бойдон калууда жана өлкөнүн соода балансында импорттун үлүшү 80%ды түзөт.
Өткөн жылдын аягында Кыргызстандын экспортунун көлөмү 1.9 млн долларды түзгөн жана ал 2019-жылга салыштырмалуу 13.2%га азайган. Пандемия бул жерде маанилүү роль ойногондугу талашсыз. Бирок, иш жүзүндө эгемендикти алгандан бери эле Кыргызстан соода балансында терс сальдого ээ. Өлкөнүн экспорттук потенциалы өкмөттүн колдоосунан көз каранды.
Ишкерлер кошумча же жаңы өндүрүш объектилерине инвестиция салыш үчүн, экспорттун көлөмүн көбөйтүш үчүн, салыктык өргүүлөрдү берген, инфраструктура менен камсыз кылган, узак жана арзан акча менен камсыз кылган мамлекеттин колдоосу керек.
Эң биринчи кезекте, бизнести колдоо жана анын өнүгүшүнө жардам берүү мамлекеттин кызыкчылыгында экендигин унутпаш керек: экономикага салынган бир сом кеминде эки сомдук кошумча нарк жаратат. Башкача айтканда, мамлекет бүгүн бизнес жүргүзүүгө шарт түзсө, эртең көп салыктарды чогулта алат, ошого жараша мамлекеттик казынага кирешелер түшөт. Башкача айтканда, уй сааш үчүн аны багыш керек.
Кандай гана мамлекет болбосун ал иш орундарын түзгөн, салык төлөгөн жана өлкөгө валютанын агымын камсыз кылган ишкерлерге таянат. Анткени, пенсия, жөлөк пул, мамлекеттик кызматкерлердин, мугалимдердин жана дарыгерлердин айлык акысы ишкерлердин салыктары аркылуу төлөнөт. Демек, мамлекет ишкерлерге шарт түзүп, жарандардын жыргалчылыгы үчүн кам көрүш керек. Болбосо, бюджеттеги тешиктерди гранттар жана насыялар менен жабууга туура келет.
