Желим баштыктарды чектөө боюнча долбоордо бизнестин маанилүү пикири эске алынган жок — ЭИК

Өлкөдө полимер баштыктардын жүгүртүүсүн чектөө боюнча мыйзамдын жаңы редакциясында ишкерлердин маанилүү сын-пикирлери мамлекет тарабынан эске алынган жок. Бул тууралуу Эл аралык ишкерлер кеңеши (ЭИК) өткөргөн тегерек столдун жүрүшүндө экология боюнча консультант Ольга Медоева билдирди.

Кыргызстандын бизнес-коомчулугу эл аралык эксперттер менен бирге Жогорку Кеңеште 29-июнда үчүнчү окууда кабыл алынган "КРнын аймагында желим баштыктарды жүгүртүүнү чектөө жөнүндө" долбоорун талкуулады.

"Мыйзам долбоору медициналык, электр-техникалык, радиациялык, озон бузуучу, айыл чарба жана текстиль өнөр жайынын калдыктары сыяктуу башка калдыктардын түрлөрүн камтыбайт", — деп түшүндүрдү Ольга Медоева.

Мыйзам долбоорундагы кемчиликтер

Дээрлик бардык алкоголсуз суусундуктар, сүт азыктары, өсүмдүк майлары ПЭТ бөтөлкөлөргө куюлат (полиэтилентерефталат) жана аларды алмаштыруу кыйынчылык жаратат. Ал эми Кыргызстанда альтернативдик идиштерди – мисалы, айнек чыгаруу үчүн жетиштүү кубаттуулуктагы өндүрүш ишканалары дагы эле жок.

Бул мыйзамдын кабыл алынышы ар бир керектөөчүгө жана көптөгөн өндүрүүчүлөргө таасирин тийгизет. Пластикалык буюмдарга жана таңгактарга тыюу салуу азык-түлүк коопсуздугуна коркунуч жаратат, анткени кээ бир азык-түлүктөр үчүн гигиеналык таңгак альтернативалары азырынча жок. Продукциялар кымбаттайт, анткени таңгактарды алмаштыруу кошумча чыгымдарды, анын ичинде таңгактоочу материал үчүн чийки заттарды издөөнү талап кылат.

Суусундуктарды таңгактаган ПЭТ бөтөлкөлөрдүн бул түрү Евразия рыногунда кеңири колдонулат. Эл аралык эксперттердин айтымында, бул таңгак экологиялык жактан эң таза саналгандардын бири, аны көп жолу кайра иштетүүгө болот жана ошону менен катар көмүртектин изи азаят. ПЭТ өндүрүшү климаттын өзгөрүшү боюнча БУУнун алкактык конвенциясында көрсөтүлгөн чечимдерди ишке ашыруу боюнча эл аралык экологиялык документтердин колдонуудагы жоболоруна ылайык келет.

Кайра иштетүүгө кыйын болгон товарлар менен таңгактардын түрлөрү бар жана аталган мыйзам долбоору кабыл алынса аларга да тыюу салынат.

"Тыюу салуудан мурда кандай башка жолдор бар экендигин талдап, экономикалык анализ жүргүзүү керек, алар бизнес процесстерин калыбына келтире албаган тармактарда, анын ичинде социалдык маанилүү тармактарда кыйроого алып келбеши керек", — деп сунуштады РусПЕК Ассоциациясынын (Россия) директору Любовь Меланевская.

Ошондой эле Евразиялык шире, суу жана суусундук өндүрүүчүлөрдүн президенти Максим Новиков ПЭТ таңгагындагы товарлардын көбү Кыргызстанга ЕАЭБ өлкөлөрүнөн да, ПЭТти колдонуудан баш тартууну пландабаган, тескерисинче, анын өндүрүшүн көбөйтүүнү пландаган үчүнчү өлкөлөрдөн ташылып келерин да эске алуу керектигин айтты. "Ошондуктан, полимер баштыктардын жүгүртүүсүн чектөө боюнча мыйзамдын кабыл алынышын Евразия экономикалык биримдигинин мейкиндигинде соода тосмосун түзүү катары бааласа болот", — деди ал.

Пластикпи же айнекпи?

Пластик бөтөлкө айнектен алда канча ыңгайлуу гана эмес, коопсузураак экенин эксперттер белгилешти. Айнек да кайра иштетүү өзгөчөлүктөргө ээ, бирок ал коркунуч булагы катары болот (өрт, жаракат, кесип, ж.б.). Өндүрүштөгү пластик жана айнек бөтөлкөлөрдү азыктарды бир линиядан чыгаруу мүмкүн эмес экенин эске алуу керек. Демек, таңгактын башка түрүнө өткөн учурда, өндүрүш линияларын кайра куруу керек болот.

Мамлекеттик деңгээлде ПЭТ бөтөлкөлөрдү массалык түрдө алмаштыруу менен чекене соода түйүндөрүндө кайтарылган товарлардын саны жогорулай турганын эске алуу зарыл. Мындай чектөөнү киргизүү ишканалардын ишмердүүлүгүнө терс таасирин тийгизет, анткени өндүрүш линиялары алгач таңгактын белгилүү бир түрү үчүн иштелип чыгат.

"Ошентип, сунушталып жаткан мыйзам долбоору тамак-аш өндүрүшү даяр продукциянын көлөмүн олуттуу кыскартууга, ошондой эле башка таңгактоочу чечимдерде өндүрүлгөн продукцияга бааларды көтөрүүгө аргасыз боло турган кырдаалга алып келет. Мындай жүктүн өсүшүнөн улам бизнестин абалынын начарлашы калк үчүн жумуш орундарын жоготууга жана бюджеттен олуттуу жоготууларга алып келиши мүмкүн", — деди Максим Новиков.

Евразия суусундуктар биримдиги Кыргызстандын аймагынан ПЭТке тыюу салууну алып салууну жана ПЭТ таңгактарын чогултууну жана өндүрүшкө кайра тартууну көбөйтүүгө багытталган бизнес демилгелерди колдоону сунуштады.

Көйгөйдү чечүүнүн кандай жолдору бар?

Өлкөдө таштандыларды башкаруу боюнча укуктук реформаларды жүргүзүү процесси башталды. Бирок адистердин айтымында, кабыл алынган мыйзамдар жана ченемдик актылар таштандыларды башкаруу системасынын айрым тар чөйрөлөрүн гана камтыйт.

"Эффективдүү система таштандыларды башкарууга бирдей мамилени иштеп чыгуу менен гана түзүлүшү мүмкүн, анын ичинде жоопкерчиликтүү өндүрүш жана керектөө, өзүнчө чогултуу, ташуу, кайра иштетүү, экологиялык билим берүү жана башка көптөгөн нерселер болуш керек", — деди ESG Central Asia агенттигинин директору, Борбордук Азия, IBC ESG комитетинин төрайымы Асел Арстанбекова.

КРдагы Таштандыларды башкаруу боюнча WasteNet.kg, бизнес тармагынын маалыматы боюнча, Кыргызстанда кайра иштетүүгө жарамдуу калдыктардын негизги түрү пластикалык калдыктар (ПЭТ жана башкалар) болуп саналат. Кайра иштетилген ПЭТ бөтөлкөлөр тиричилик контейнерлерин, торлорду жана жеңил тосмолор үчүн торлорду, таңгактоочу ленталарды жана жиптерди, канализация түтүктөрүн, чакаларды, канистрлерди, бочкаларды, таңгак пленкаларын, таштанды баштыктарын жана башка көптөгөн нерселерди жасоо үчүн колдонулат. Пластик калдыктарды кайра иштетүү чийки заттын арзандыгынан жана жеткиликтүүлүгүнөн, акыркы продукцияга суроо-талаптын жогору болушунан улам кирешелүү бизнес болуп саналат.

"Бул тармакты өнүктүрүү үчүн мамлекеттик колдоо керек. Мыйзамдарды оңдоо менен ишканаларды мыйзамдаштыруу жана экологиялык документтерди даярдоо процессин жеңилдетсе болот, бул учурда ченемдик укуктук актылардагы кемчиликтерден жана карама-каршылыктардан улам татаалдашат", — деп эсептейт ESG Central Asia жетекчиси.

Европа мамлекеттеринин тажрыйбасын колдонуу менен калкты таштандыларды өзүнчө сорттоп чогултууга кызыктыруу маанилүү. Маселен, эгерде жарандар таштандыларды бөлүп салса, катуу тиричилик таштандыларын (МСТ) чыгаруу үчүн төлөмдөрдү азайтуу мүмкүнчүлүгүн караштыруу керек.

"Кызыкчылык жарандар КККны алып салуу үчүн төлөгөндө пайда болот: алар канчалык көп сорттошсо, ошончолук аз төлөшөт", — деп жыйынтыктады эксперт Любовь Меланевская.