Юстиция үйү: Кыргызстанда укуктук жардам көрсөтүүнүн философиясы өзгөрүүдө
Соңку бир нече жылда Кыргызстанда “Юстиция үйү” деген жаңы түшүнүк калыптанды. Учурда бул жөн гана администрациялык имарат эмес, бир чатырдын астында негизги мамлекеттик укуктук кызмат көрсөтүүлөрдү бириктирген заманбап борбор болуп калды. Бул долбоор Юстиция министрлигинин негизги багыттарынын бири катары, мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү санариптештирүү жана мамлекеттик башкарууну бюрократиядан арылтуу менен бирге өнүгүп жатат.
Бул демилгенин кантип пайда болгону, ал кандай маселелерди чечип жатканы жана министрлик анын мындан аркы өнүгүшүн кандай көрүп жатканы тууралуу Юстиция министринин орун басары Кубан Казаков айтып берди.
Мындан 15-20 жыл мурда бир имараттын ичинен нотариус документтерин тариздөөгө, фирманы каттоодон өткөрүүгө, акысыз юридикалык жардам алууга, пробация кызматына кайрылууга же Юстиция министрлигинин компетенциясына кирген башка маселелерди чечүүгө мүмкүн болоорун элестетүү кыйын болчу. Бул көпчүлүк жарандар үчүн ар кайсы мекемелерге барып, кезек күтүп, убакытты текке кетирүү дегенди билдирчү.
Мындай ыңгайлуу формат бара-бара кадимки көрүнүшкө айланып баратат. Өлкөнүн аймактарында Юстиция үйлөрү ачылып, анда негизги мамлекеттик укуктук кызмат көрсөтүүлөр бир жерге топтолгон. Долбоор эксперимент болбой калганына көп убакыт болду. Акыркы бир нече жылдан бери ал министрликтин өнүгүүсүндөгү эң көрүнүктүү багыттардын бирине айланды.
Юстиция үйлөрүн түзүү идеясы эл аралык тажрыйбаны изилдегенден кийин 2000-жылдардын орто ченинде пайда болгон.
“Биздин адистер бардык кызматтар Юстиция үйлөрүндө көрсөтүлгөн Грузиянын тажрыйбасын изилдеп чыгышкан. Андан биз мамлекеттик кызмат көрсөтүүлөрдү уюштурууга таптакыр башка мамилени көрүп, баамдадык. Адам бир жерге келип, ошол жерден бардык керектүү кызмат көрсөтүүлөрдү пайдалана алат. Мындай алгылыктуу көрүнүштөн улам бул идея бизде да талкуулана баштады”, - дейт юстиция министринин орун басары Кубан Казаков.
Бирок идеядан аны жүзөгө ашырууга чейин бир нече жыл өттү.
Министрликте биринчи сүйлөшүүлөр бара-бара 2018-2019-жылдарга карата конкреттүү долбоорлорго айланып, Юстиция үйлөрүн куруу капиталдык курулуштун мамлекеттик программасына киргизилгенин эскеришет. Ал убакта бир нече объект жөнүндө гана сөз болгон. Каржылоо чектелүү, долбоор жаңы болгондуктан, каалагандай тез алга жылган эмес.
“Башында алты Юстиция үйүн куруу пландалган. Бирок ар бир жаңы долбоор убакытты талап кылат. Документтерди даярдоо, каржылоо маселелерин чечүү, курулуштун ыкмаларын аныктоо керек болгон. Юстиция үйлөрүн активдүү куруу 2021-жылдан кийин башталды”, – дейт Кубан Казаков.
Биринчи Юстиция үйлөрү Кара-Суу, Ала-Бука, Таш-Көмүр, Манас, Жети-Өгүз жана Жумгал райондорунда пайда болгон. Алар жаңы моделдин кандай иштеши керектигин түшүнүүгө мүмкүндүк берген пилоттук аянтча болуп калды.
Убакыттын өтүшү менен концепциянын өзү да өзгөрдү. Эгер мурда кеп негизинен райондордогу объектилер жөнүндө болсо, азыр министрлик бүтүндөй аймактарды тейлөөгө багытталган ири заманбап комплекстерди куруп жатат.
Мындан тышкары, акыркы жылдары долбоорду ишке ашыруунун форматы өзгөрдү. Эгерде биринчи Юстиция үйлөрү толугу менен мамлекеттик бюджеттин эсебинен курулса, азыр министрликтин өз каражаттарынын эсебинен жана мамлекеттик-жеке өнөктөштүк жолу менен куруу сыяктуу жаңы механизмдер да колдонулууда.
Мындай объектилердин бири Чокан Валиханов көчөсүндөгү Бишкектеги Юстиция үйү болду, ал эл аралык донорлордун колдоосу менен жана министрликтин өз каражаттарынын эсебинен оңдолгон. Капиталдык оңдоодон өткөндөн кийин бул жерге юстиция тутумунун бир нече бөлүмдөрү жайгаштырылды. Миң чарчы метрден ашык аянтты ээлеген имарат өлкөдөгү эң ири Юстиция үйү болуп калды жана чындыгында, министрлик мындай борборлордун келечектеги өнүгүүсүнүн үлгүсү болуп саналат.
Дагы бир маанилүү этап Баткенде Юстиция үйүнүн ачылышы болду. Жаңы үч кабаттуу комплекс 2025-жылдын 31-августунда Кыргызстандын Көз карандысыздык күнүндө ачылган. Бул окуя чек ара аймагында жайгашкан облус үчүн өзгөчө мааниге ээ. Баткен облустук юстиция башкармалыгы, мамлекеттик нотариустар, пробация бөлүмдөрү, юридикалык жардам көрсөтүү кызматтары бир имаратта жайгашкан. Облустун тургундары үчүн Юстиция министрлигине байланышкан маселелерди чечүүдө бир нече мекемеге кайрылуунун зарылдыгы жок.
Бул жылы долбоор жаңы нукта узартылды. Март айында Манас менен Таласта Юстиция үйү пайдаланууга берилди. Каракол жана Нарын шаарларында заманбап имараттардын курулушу дээрлик аяктап, Токтогулда, Кара-Балтада, Кочкордо бул багытта иштер аткарылып, ал эми Ошто мамлекеттик-жеке өнөктөштүктүн алкагында иштер уланууда. Ошол эле учурда Ак-Талаа районунда, Кызыл-Адырда, Чолпон-Атада жана борбордогу “Ынтымак” калктуу конушунда жаңы объектилердин долбоорлору иштелип чыгууда. Учурда министрлик бир эле убакта республика боюнча он төрт объектти ишке ашырып, жаңыланууда.
Бирок жаңы имараттар долбоордун сырткы гана тарабы.
“Биз кооз администрациялык имараттарды гана курууну эч качан максат кылган эмеспиз”, - дейт Кубан Казаков. – Эң башкысы, адам өз маселесин бир жерден чече алышы керек. Мамлекеттик нотариустар, юстициянын аймактык башкармалыгы, пробация кызматы, мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардам көрсөтүү тутумунун адвокаттары – мунун баары акырындык менен бир мейкиндиктин алкагында бириктирилүүдө”.
Министрлик долбоорду мындан ары өнүктүрүү үчүн ар бир мүмкүнчүлүктү пайдаланууга аракет кылууда.
“Өзүбүздүн жер тилкелерибиз бар, бирок заманбап имараттар жок жерлерде курулушту улантабыз. Мындай пландар өлкөнүн бир нече райондору боюнча бар. Бул иш бир-эки жыл менен чектелбейт, ал келечекке багытталган”.
Акыркы жылдары Юстиция үйү долбоору министрликтин масштабдуу модернизациясынын бир бөлүгү болуп калды. Ошол эле учурда санариптик кызмат көрсөтүүлөр өнүгүп, нотариат тутуму жаңыланып, пробация кызматынын иши өркүндөтүлүүдө, мамлекет тарабынан кепилденген юридикалык жардам тутуму кеңейтилүүдө. Жаңы инфратүзүм бул өзгөрүүлөрдүн логикалык уландысы болуп саналат.
